Adıl (Zamir) Konu Anlatımı

2
1143
adıl nedir?
adıl nedir?

Çeşitli yönlerden ismin yerini tutan sözcüklere adıl veya zamir denir. Adıl sözcüğü AD sözcüğünden aklınıza gelsin. AD-IL şeklinde. Ad’ın yerini tutan demek.

 

 

UYARI

Biz adıl deyince genelde “ben, sen,o” gibi kişi adının yerini tutan sözcükleri zannediyoruz. Ancak bunlar zamirlerin sadece bir bölümü olan kişi zamirleridir. Oysaki işaret zamirleri, belgisiz zamirler gibi birçok alt başlığı var. Az sonra onlara da tek tek bakacağız.

Cahit, yazdığı zarif şiirini masanın üzerinden alarak çantasına koydu.

Bu cümleyi şu şekilde yazalım:

O, bunu, şuradan alıp oraya koydu.

Şimdi bu cümledeki isimlerin yerine hangi zamirleri koyduğumuza tek tek bakalım:

Cahit = O

yazdığı zarif şiirini = bunu

masanın üzerinden = şuradan

çantasına = oraya

Bu örnekte de gördüğümüz gibi, ismin yerini tutan bu sözcüklerin hepsine birden zamir yani adıl diyoruz.

Adılların Özellikleri (Zamirlerin Özellikleri)

    • Adıllar adın cümlede yaptığı bütün görevi yaparlar.
    • Ada gelen çekim eklerin tamamını alabilirler.

ben/bana/beni/benden/benim/bensiz/ben mi/

bu/buna/bunu/bundan/bunun/bunsuz/bu mu

    • Ad tamlaması (isim tamlaması) kurabilirler.

Benim kalemim, bunun kapağı, senin defterin, çocuklardan biri.

    • Cümlenin herhangi bir ögesi olabilirler.

Ben, akşam Ami Khan’ın son filmine gideceğim. (Ben: Özne)

ADIL TÜRLERİ ( ZAMİR ÇEŞİTLERİ)

Adıllar aşağıdaki gibi sınıflandırılmaktadır:

A. Sözcük halindeki adıllar

1. Kişi adılı
2. Dönüşlülük adılı
3. İşaret adılı
4. Belgisiz adıl
5. Soru adılı

B. Ek halindeki adıllar
1. İyelik adılı
2. İlgi adılı

A. SÖZCÜK HALİNDEKİ ADILLAR

1. KİŞİ ZAMİRİ

Kişi isimlerinin, şahısların yerini tutan zamirlerdir. Ben, sen, o, biz, siz, onlar, bana ve sana dediğimiz zaman kişi adıllarının tamamını saymış oluruz. Bunlardan başka kişi adılı yoktur.

Kişi Adılı Örnekleri

Ben Türkçe kursuna gidiyorum.

Sen Türkçe kursuna gidiyorsun.

O Türkçe kursuna gidiyor.

Biz Türkçe kursuna gidiyoruz.

Siz Türkçe kursuna gidiyorsunuz.

Onlar Türkçe kursuna gidiyor.

Bana getireceğin roman yanında mı?

Sana ne aldım, görmek ister misin?

2. DÖNÜŞLÜLÜK ZAMİRİ


Dönüşlülük adılı KENDİ
sözcüğüdür. Cümlede gerçekleştirilen eylemin bizzat özne tarafından yapıldığını ifade etmek için kullanılır.

Kendi/ kendim / kendin / kendisi/ kendimiz / kendiniz / kendileri şeklinde karşımıza çıkabilir.

Dönüşlülük Adılı Örnekleri

Kendileri ne zaman teşrif edecekler?

Ben kendimi bildim bileli bu oğlan hep böyle.

Bu onun kararı, bırakın bu kararı kendisi versin.

Böyle olmasını kendiniz istemediniz mi, şimdi niye bize hesap soruyorsunuz?

Ne zaman yemek yiyeceğine kendisi karar verir.

UYARI 1

Dönüşlülük zamiri aslında bir kişi zamiri sayılabilir. Sorunun seçeneklerinde dönüşlülük zamiri ifadesi yoksa kişi zamiri ifadesini de işaretleyebilirsiniz.

UYARI 2

Dönüşlülük zamiri olan “kendi” sözcüğü herhangi bir kişi zamiri ile birlikte kullanıldığında cümleye pekiştirme anlamı katar ve anlatım bozukluğu olmaz.

Bu soruları ben kendim çözdüm. (Burada kendi dönüşlülük zamiri ben şahıs zamirini pekiştirmiştir. Buna pekiştirilmiş özne denir.)

Buraya sen kendin mi geldin? (Burada da kendi dönüşlülük zamiri sen şahıs zamirini pekiştirmiştir. Anlatım bozukluğu yoktur.)

3. İŞARET ZAMİRİ

Varlıkların, nesnelerin yerini işaret yoluyla tutan sözcüklerdir.

İşaret Adılları

Bu/bunu/buna/bunda/bundan/bunlar/bunları/bunlara/bunlarda/bunlardan

Şu/şunu/şunda/şundan/şunlar/şunları/şunlara/şunlarda/şunlardan

O/onu/ona/onda/ondan/onlar/onları/onlara/onlarda/onlardan

Öteki/ötekiler/ötekini/ötekine/ötekinde/ötekinden

Beriki/berikiler/berikini/berikine/berikinde/berikinden

Böylesi/böyleleri/böylesini/böylesine/böylesinde/böylesinden

Şöylesi/şöyleleri/şöylesini/şöylesine/şöylesinde/şöylesinden

Öylesi/öyleleri/öylesini/öylesine/öylesinde/öylesinden

Öbürü/öbürleri/öbürlerini/öbürlerine/öbürlerinde/öbürlerinden

Diğeri/diğerleri/diğerlerini/diğerlerine/diğerlerinde/diğerlerinden

İşaret Adılı Örnekleri

Bunun gibi kaç tane tanıyorum ben biliyor musun?

Bunlardan üç beş tanesini sallandıracaksın Kızılay Meydanı’nda bak bakalım yapabiliyorlar mı bir daha.

Bunlardan biraz daha alsak tanesi kaça gelir acaba?

Şunu iyi bil ki, bu konu burada kapanmadı.

Evladım, poşete şundan da koyar mısın?

Şunlardan hiç memnun kalmadım, onları bir daha almayacağım.

O bu yaz yediğim en güzel meyveydi.

Onlar bu koleksiyonun en nadide parçalarıdır.

Onları ayrı bir tabağa koyup getirmen mümkün mü?

Abla, onlardan kalmamış sarı leblebi vereyim mi?

Ötekini hiç anlamamıştım, şimdi çok iyi anlıyorum.

Berikinde biz oturuyoruz, bunda ağabeyim.

Bendeki de kör talih, şöylesi benim karşıma çıkmıyor ki.

Çay falan koymayın, şöylesine bir uğrayalım dedik.

Diğerini bana uzatır mısın?

Diğeriyle benim hiçbir işim yok, götürebilirsin buradan.

Bunun da diğerlerinden bir farkı yok.

UYARI 1

“O” sözcüğü insanın yerine kullanılıyorsa kişi zamiri, insan dışında bir varlık yerine kullanılıyorsa işaret zamiri olur.

Onu bir daha gözüm görmesin, inanın elimden bir kaza çıkacak. (Burada “o” sözcüğü bir insanın yerine kullanıldığı için kişi adılı yani şahıs zamiri olur. )

O çok çabuk kırılabilecek bir bardaktır. (Burada “o” sözcüğü cansız bir varlık yerine kullanılmış ve onu işaret etmiştir. İşaret zamiridir.)

UYARI 2

İşaret zamiri ile işaret sıfatı birbirine çok karıştırılabilir. Burada çok basit bir mantık vardır. Eğer işaret eden sözcüğün işaret ettiği sözcük hemen yanında yer alıyorsa işaret sıfatı yer almıyorsa işaret zamiridir.

4. BELGİSİZ ZAMİR

Adın yerini belirsiz şekilde tutan adıllardır.

Biri, hepsi, şey, tümü, biraz, az çok, bazıları, başkası, birçoğu, her birine, birkaçını, ötekini berikini gibi.

Belgisiz Adıl Örnekleri

Bazıları benim söylediklerimi yapmama konusunda direniyor.

Birkaçına sıkı bir ceza verseler bak bakalım bir daha yapıyorlar mı?

Birçoğu romanın ön sözünü okumuyor bile.

Hepsi senin mi?

Bunlardan birkaçını sallandıracaksın Kızılay Meydanı’nda, bak bakalım bir daha yapıyorlar mı?

Tümü ona miras kalmış.

5. SORU ZAMİRİ

Adların yerine soru yoluyla geçen sözcüklerdir.

UYARI

Sözcük türlerinde öğrencilerimizin en çok soru kaçırdığı yer “Soru adılı, soru zamiri, soru sıfatı ve soru zarfı” başlıklarıdır. Kaçırılan soruların kökleri genellikle “Soru anlamı hangi türden sözcükle sağlanmıştır?” şeklinde karşımıza geliyor.

Burada basit bir mantıkla bu soruları çözebilirsiniz: Soru zamirine alacağınız cevap herhangi bir isim veya herhangi bir adıl (işaret, kişi, dönüşlülük, belgisiz) olabilir.

Bana Yozgat’tan ne getirdin? Arabaşı.

Benimle kim gelecek? Ben.

(Bu iki örnekte koyu yazdığımız sözcükler soru adılıdır. Çünkü alacağımız cevap birer isim ve adıldır.

Soru adılları bu şekilde karşımıza çıkabilir:

Kim (kimi, kime, kimde, kimden, kimler,…)

Ne (neyi, neye, neyde, neyden, neyler,…)

Nere (nereyi, nereye, nerede, nereden, nereler,…)

Hangisi (Hangimiz, hanginiz, hangileri, …)

Kaç (Kaçıncı, kaçımız, kaçınız, kaçıncısı,…)

Soru Zamiri Örnekleri

Pikniğe nereye gideceğiz? (Bolu’ya.)

Seni sinirlendirecek ne sordu? (Aramızdaki gerginliği)

İlk tercihine nereyi yazacaksın? (İzmir’i)

Hangisinde oturuyorsunuz? (Şunda)

Hanginiz doğru cevabı söyledi? (Ben.)

Kaçınız verdiğim ödevleri yaptı? (İkimiz)

UYARI 1

Sevgili öğrenciler, SORU ADILI ile SORU SIFATInı birbirine sakın karıştırmayın. Bir sözcüğün sıfat olabilmesi için yanında mutlaka kastettiği ismin yer alması gerekiyor. Kastedilen isim yer alırsa sıfat, yer almazsa adıl olur. Hemen örneğimize bakalım:

Hangisi sizin eviniz? (Bu. / Soru zamiri.)

Hangi ev sizin? (Bu ev. / Soru sıfatı.)

Bu iki örneğe baktığınız zaman, birinci örnekte “hangisi?” diye sorduğumuzda kastettiğimiz şeyin ne olduğunu söylemiyoruz. Ancak ikinci cümlede “hangi?” diye sorduğumuzda “ev” sözcüğünü kastettiğimizi görüyoruz. Zaten alacağımız cevap da bunlara göre değişiyor.

UYARI 2

Eğer soru anlamı taşıyan bir sözcükle birlikte “mı” soru edatı kullanılmışsa orada soru anlamı “mı” soru edatınadır.

Örnek:

“Bizimle kimin geleceğini biliyor musun? “ (Bu cümle yanıltmalı bir cümledir. Soru anlamı “kimin” sözcüğü ile değil “musun” ile sağlanmıştır. Zaten dikkatli bir şekilde bakarsanız burada bizden kimin olduğu istenmiyor, bilip bilmediğimiz soruluyor. Bu tarz sorulara dikkat edelim.

B. EK HALİNDEKİ ADILLAR

1. İYELİK ADILI

Tamlayanı düşmüş isim tamlamalarında tamlananın aldığı iyelik eki iyelik zamiri olarak adlandırılıyor. Çünkü iyelik eki o andan itibaren tamlayanın da görevini üstlenmiş oluyor.

Benim Kalem-im (Bu örnekte “benim” sözcüğü tamlayan, “kalemim” sözcüğü de tamlanandır. Buradaki –im eki iyelik ekidir.)

Kalem-im (Bu örnekte tamlayanı düşmüş bir isim tamlaması görüyoruz. Tamlayan düştüğü için tamlayanın görevini tamlanandaki –im eki üstleniyor. Haliyle –im eki de iyelik zamiri oluyor.)

Kalem-in, kalem-i, kalem-imiz, kalem-iniz, kalem-leri

2. İLGİ ADILI

İlgi eki olan –ki eki bir adın yerine kullanıldığında ilgi adılı adını alır.

Ankara’nın eğitim potansiyeli diğer illerinkine göre daha fazla. (Bu örnekte aslında “illerinki” sözcüğündeki “-ki eki”, “illerin eğitim potansiyeli” tamlamasındaki “eğitim potansiyeli” sözcüklerinin yerine kullanılıyor. Haliyle ilgili adılı durumuna geliyor.

Bizimki bize çok kırıldı. (bizim ailemiz)

Benim notlarım, onunkinden daha iyiydi. (onun notlarından)

UYARI

Sıfat yapan –ki ile ilgi adılı –ki’yi birbirine karıştırmamak gerekir.

Evdeki hesap çarşıya uymuyor. ( Bu örnekte “-ki” eki sıfat yapan ki’dir. Çünkü “hangi hesap?” sorusuna cevap verir. )

Bizim araba sizinkinden daha güzel. (Bu örnekteki –ki de ilgi adılı olan –ki ‘dir çünkü araba sözcüğünün yerini tutmuştur, sizin arabanızdan)

2 YORUMLAR

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.